Marley legt uit: antioxidanten, vrije radicalen en oxidatieve stress

Hondenvoeding begrijpelijk gemaakt

Antioxidanten, vrije radicalen en oxidatieve stress. Je komt deze termen steeds vaker tegen op verpakkingen van hondenvoer, supplementen en snacks. Er wordt dan bijvoorbeeld gezegd dat een product "rijk is aan antioxidanten" of dat bepaalde ingrediënten helpen beschermen tegen oxidatieve stress. Dat klinkt heel gezond, maar als je niet precies weet wat die woorden betekenen, zegt zo'n claim eigenlijk nog niet zoveel.

Om antioxidanten te begrijpen, moeten we daarom eerst iets uitleggen over vrije radicalen en andere reactieve stoffen die van nature in het lichaam ontstaan. Geen zorgen: dit wordt geen scheikundeles. Het belangrijkste is vooral dat je na dit artikel begrijpt hoe die begrippen met elkaar samenhangen. En vooruitlopend op de rest van dit artikel: antioxidanten zijn geen onzin, alleen is het verhaal genuanceerder dan "meer is beter".

Vrije radicalen ontstaan gewoon in het lichaam

Het lichaam van je hond is voortdurend bezig. Cellen maken energie, voedingsstoffen worden verwerkt, spieren bewegen, het afweersysteem reageert op indringers en beschadigde onderdelen van cellen worden vervangen. Bij al die normale processen ontstaan ook reactieve stoffen.

Een belangrijke groep daarvan noemen wetenschappers reactieve zuurstofverbindingen, vaak afgekort tot ROS, naar het Engelse reactive oxygen species. Sommige van deze stoffen zijn vrije radicalen. Vrije radicalen zijn moleculen of atomen die chemisch gezien heel gemakkelijk met andere stoffen reageren.

Dat klinkt misschien meteen alsof ze gevaarlijk zijn, maar dat is te simpel gedacht. Reactieve zuurstofverbindingen horen bij een normaal functionerend lichaam. Ze spelen bijvoorbeeld een rol bij communicatie tussen cellen en bij processen van het afweersysteem. Het lichaam probeert ze dus niet allemaal uit te schakelen. Het draait vooral om de juiste balans.

Wanneer wordt oxidatie dan een probleem?

Omdat vrije radicalen en andere reactieve stoffen zo gemakkelijk reageren, kunnen ze ook reageren met onderdelen van cellen, zoals vetten, eiwitten en DNA. Het lichaam beschikt gelukkig over verschillende verdedigings- en herstelsystemen om dat binnen de perken te houden.

Je kunt het een beetje vergelijken met koken in de keuken. Tijdens het koken ontstaat vanzelf afwas. Dat is niet erg, zolang je de afwas tussendoor ook wegwerkt. Maar als er sneller vieze borden en pannen bijkomen dan je kunt schoonmaken, loopt de stapel uiteindelijk op.

Bij oxidatieve processen werkt het ongeveer hetzelfde. Wanneer de productie van reactieve stoffen groter wordt dan wat het lichaam met zijn antioxidatieve en herstellende systemen kan opvangen, raakt de balans verstoord. Dat noemen we oxidatieve stress.

Oxidatieve stress kan leiden tot schade aan onder andere lipiden, eiwitten en DNA. Bij honden wordt daarom onderzocht welke rol oxidatieve stress speelt bij bijvoorbeeld veroudering en verschillende ziekten. Het is daarbij belangrijk om niet meteen te denken dat oxidatieve stress altijd dé oorzaak van een ziekte is. Bij veel aandoeningen is het onderdeel van een veel ingewikkelder biologisch proces.

Hier komen antioxidanten in beeld

Antioxidanten zijn stoffen die oxidatieve reacties kunnen tegengaan of beperken. Ze maken onderdeel uit van de verdediging waarmee het lichaam de balans probeert te bewaren.

Het lichaam van je hond beschikt zelf over verschillende antioxidatieve systemen. Daarbij zijn onder andere enzymen betrokken zoals superoxide dismutase, catalase en glutathion-gerelateerde enzymen. Die namen hoef je absoluut niet uit je hoofd te leren. Het belangrijkste om te begrijpen is dat het lichaam dus zélf al een uitgebreid systeem heeft om met reactieve stoffen om te gaan.

Daarnaast krijgt een hond via de voeding stoffen binnen die binnen antioxidatieve processen een rol kunnen spelen. Een bekend voorbeeld is vitamine E. Ook selenium is betrokken bij antioxidatieve bescherming, omdat het onderdeel is van bepaalde antioxidatieve enzymen. Verder worden onder andere carotenoïden en polyfenolen onderzocht vanwege hun antioxidatieve eigenschappen.

Neutraliseren antioxidanten vrije radicalen?

Je leest vaak dat antioxidanten vrije radicalen "neutraliseren". Dat is als eenvoudige uitleg niet helemaal verkeerd. Sommige antioxidanten kunnen inderdaad reageren met vrije radicalen en daarmee voorkomen dat bepaalde oxidatieve kettingreacties verdergaan.

Maar in het lichaam is het ingewikkelder dan één antioxidant die één vrij radicaal wegvangt. Er bestaan verschillende soorten antioxidanten, ze werken niet allemaal op dezelfde manier en meerdere verdedigingssystemen werken samen. Bovendien hebben reactieve zuurstofverbindingen, zoals gezegd, óók nuttige functies. Het doel is dus niet om zoveel mogelijk vrije radicalen kwijt te raken.

Daarom is "meer antioxidanten is beter" eigenlijk ook geen goede conclusie. Het lichaam probeert voortdurend een evenwicht te bewaren tussen oxidatieve processen en antioxidatieve bescherming. Dat is geen reden om antioxidanten te negeren — het is een reden om ze te zien als een vast, nuttig onderdeel van een gezond voedingspatroon, niet als een toevoeging die je zo hoog mogelijk wilt zetten.

Waar komen antioxidatieve stoffen in voeding vandaan?

Verschillende voedingsmiddelen bevatten stoffen met antioxidatieve eigenschappen. Vitamine E komt bijvoorbeeld voor in verschillende vetrijke ingrediënten en oliën. Carotenoïden zijn plantaardige kleurstoffen die voorkomen in onder andere groenten en fruit. Polyfenolen vormen een grote groep plantaardige stoffen die onder andere voorkomen in kruiden, vruchten en andere plantaardige ingrediënten.

Selenium is weer net iets anders. Het is een essentieel sporenelement dat het lichaam in kleine hoeveelheden nodig heeft. Selenium wordt ingebouwd in bepaalde enzymen die betrokken zijn bij antioxidatieve bescherming. Het is dus niet simpelweg een "antioxidant uit voeding", maar wel een voedingsstof die onderdeel is van het antioxidatieve systeem.

Dat verschil lijkt misschien pietluttig, maar juist bij voedingsinformatie is het goed om termen niet zomaar op één hoop te gooien.

Is een product met antioxidanten automatisch gezond?

Nee. Dat is misschien wel het belangrijkste om te onthouden wanneer je voedingsetiketten en productteksten leest.

Stel dat er op een verpakking staat dat een product blauwe bessen bevat en daarom rijk is aan antioxidanten. Het kan heel goed kloppen dat blauwe bessen stoffen bevatten met antioxidatieve eigenschappen. Maar daarmee weet je nog niet hoeveel blauwe bes daadwerkelijk in het product zit, hoeveel van die stoffen je hond binnenkrijgt, hoe goed die stoffen worden opgenomen en of die hoeveelheid überhaupt een meetbaar effect heeft.

Het woord antioxidant vertelt dus iets over de eigenschappen of functie van bepaalde stoffen. Het vertelt je niet automatisch hoe gezond het complete product is. Dat maakt de term niet waardeloos — het betekent vooral dat je net iets verder kijkt dan het etiket: naar het ingrediënt zelf, de hoeveelheid, en de rest van wat je hond die dag binnenkrijgt.

Daarom is er een groot verschil tussen zeggen dat een voedingsstof een antioxidatieve functie heeft en zeggen dat een bepaald product daardoor bijvoorbeeld ziekte voorkomt of de gezondheid aantoonbaar verbetert. Voor zulke gezondheidsclaims is veel specifieker onderzoek nodig.

Wanneer kan het zinvol zijn om extra antioxidanten toe te voegen?

Dat antioxidanten geen wondermiddel zijn, betekent niet dat ze geen nuttige plek in de voeding van je hond kunnen hebben. Verschillende voedingsstoffen met een antioxidatieve rol horen sowieso thuis in een volwaardige voeding. Dat is voor de meeste honden al reden genoeg om er bewust mee bezig te zijn: je hoeft niet te wachten op bewijs voor een specifieke aandoening om te snappen dat een gevarieerd, vers samengesteld dieet de moeite waard is.Daarnaast kan het in sommige situaties extra interessant zijn om naar de antioxidatieve samenstelling van het totale voedingspatroon te kijken.

Bij oudere honden is hier bijvoorbeeld onderzoek naar gedaan. In studies met oudere honden werd een voeding gebruikt die verrijkt was met antioxidanten en andere voedingsstoffen. De honden op deze verrijkte voeding presteerden beter op bepaalde leer- en geheugentaken dan honden op een controlevoeding. Daarbij is het belangrijk om te benadrukken dat het om een compleet aangepast voedingspatroon ging en niet simpelweg om één los antioxidantsupplement.

Ook bij honden die intensief lichamelijk actief zijn kan oxidatieve belasting toenemen. Bij sledehonden is bijvoorbeeld gemeten dat herhaalde zware inspanning samenhing met een stijging van bepaalde markers van oxidatieve schade en een daling van vitamine E in het bloed. Onderzoek naar antioxidantensuppletie bij sport- en werkhonden laat echter geen simpel beeld zien: sommige studies vonden gunstige veranderingen in antioxidantstatus of oxidatieve markers, terwijl andere geen duidelijk voordeel vonden.

Daarnaast kunnen groenten, fruit, kruiden en andere plantaardige ingrediënten verschillende stoffen leveren, zoals carotenoïden en polyfenolen. Zulke ingrediënten kunnen prima onderdeel zijn van een gevarieerd voedingspatroon. Er wordt bij honden steeds meer onderzoek gedaan naar de mogelijke voedingskundige rol van deze zogenoemde fytonutriënten, maar voor veel afzonderlijke plantenstoffen is nog niet voldoende hondenonderzoek beschikbaar om er grote gezondheidsclaims aan te koppelen.

Denk bijvoorbeeld aan bosbessen, aroniabessen of kruiden- en groentetoppers: kleine, natuurlijke ingrediënten die van nature antioxidatieve stoffen leveren. Goede gezonde voeding draait om het totaalplaatje in de voerbak. Daar kunnen functionele toppers een rol in bijdragen. Bekijk hier onze functionele toppers.

Bij ziekte is iets meer voorzichtigheid nodig. Bij verschillende aandoeningen bij honden worden veranderingen in oxidatieve stress gezien, maar dat betekent niet automatisch dat extra antioxidanten de aandoening behandelen of dat zelf supplementeren verstandig is. Wat zinvol is, verschilt per ziekte, voedingsstof, dosering en hond.

Voor een gezonde hond hoeft het doel daarom niet te zijn om zoveel mogelijk antioxidanten toe te voegen. Je kunt producten met antioxidatieve voedingsstoffen of plantenstoffen prima gebruiken als onderdeel van een gevarieerd voedingspatroon. Het belangrijkste is dat je kijkt naar het totaalplaatje: wat krijgt je hond al binnen, wat voeg je toe en waarom? En dat totaalplaatje mag gerust een kleurrijke, gevarieerde voerbak zijn.

Waarom staat het dan zo vaak op verpakkingen?

Omdat "antioxidanten" een aantrekkelijke term is. Het klinkt gezond en wetenschappelijk tegelijk. En er zit zeker echte biologie achter, maar marketing maakt het verhaal soms eenvoudiger dan het daadwerkelijk is.

"Dit ingrediënt bevat stoffen met antioxidatieve eigenschappen" is een vrij nauwkeurige uitspraak.

"Boordevol krachtige antioxidanten die schadelijke vrije radicalen bestrijden" klinkt natuurlijk een stuk spannender.

Bij Marley legt uit willen we juist dat verschil zichtbaar maken. Niet om alles wat op een verpakking staat direct verdacht te maken, maar om ervoor te zorgen dat je begrijpt wat zo'n term daadwerkelijk betekent. Dan kun je zelf veel beter bepalen hoeveel waarde je eraan wilt hechten.

Wat moet je hiervan onthouden?

Vrije radicalen en andere reactieve zuurstofverbindingen ontstaan van nature in het lichaam van je hond. Ze zijn niet per definitie slecht en spelen ook een rol in normale lichaamsprocessen.

Het lichaam beschikt tegelijkertijd over verschillende systemen om oxidatieve reacties te beperken en eventuele schade te herstellen. Antioxidanten maken deel uit van die verdediging. Wanneer de hoeveelheid oxidatieve belasting groter wordt dan wat die verdedigingssystemen aankunnen, spreken we van oxidatieve stress.

Antioxidanten zijn dus geen magisch schild tegen alles wat ongezond is. En vrije radicalen zijn ook niet simpelweg de vijand. Het draait vooral om balans.

En in de praktijk is die balans meestal makkelijker te vinden dan het klinkt: een gevarieerd, vers samengesteld voedingspatroon — eventueel aangevuld met natuurlijke bronnen zoals bosbessen of aroniabessen — geeft je hond de bouwstenen die hij nodig heeft, zonder dat je zelf hoeft uit te rekenen hoeveel antioxidanten dat precies zijn.

Zie je de volgende keer op een verpakking staan dat een product antioxidanten bevat? Dan weet je nu wat daarmee wordt bedoeld — én waarom dat ene woord nog niet genoeg is om te bepalen hoe goed een product daadwerkelijk is.

Dat is precies waar Marley legt uit voor bedoeld is: hondenvoeding begrijpelijk maken, zonder de wetenschap ingewikkelder of mooier te maken dan ze is. 💚